Refractometers

Een refractometer meet de brekingsindex van een vloeistof. Deze waarde verandert afhankelijk van de samenstelling. Op basis daarvan kunnen parameters zoals concentratie, dichtheid en het suiker- of zoutgehalte worden berekend. Veel modellen beschikken over automatische temperatuurcompensatie (ATC), omdat de brekingsindex temperatuurafhankelijk is.

KERN biedt verschillende typen refractometers voor uiteenlopende toepassingen, van metingen op locatie tot laboratoriumanalyses:

✔ Analoge handrefractometers
Compact, mechanisch robuust en geschikt voor mobiel gebruik, bijvoorbeeld in de landbouw, imkerij of het onderwijs. Veel modellen beschikken over automatische temperatuurcompensatie (ATC), wat nuttig is bij wisselende omgevingstemperaturen.

✔ Digitale refractometers
Met digitale weergave en geïntegreerde ATC voor nauwkeurige metingen, ook bij temperatuurverschillen. Geschikt voor laboratoria, industrie en kwaliteitscontrole op locatie.

✔ Speciale refractometers
Afgestemd op toepassingen zoals honinganalyse, het bepalen van het soortelijk gewicht van urine, de controle van koelvloeistoffen of het alcoholgehalte. Er zijn ook modellen met meerdere meetschalen beschikbaar.

Een analoge handrefractometer is in enkele stappen te gebruiken. Zorg daarbij voor een schone en zorgvuldige werkwijze.
✔ Reinig het prisma
✔ Breng enkele druppels van het monster aan
✔ Sluit de afdekklep
✔ Richt het apparaat naar een lichtbron en stel indien nodig scherp
✔ Lees de waarde af op de scheidingslijn
✔ Reinig het prisma na de meting

Met de volgende stappen gebruikt u een digitale refractometer op de juiste manier en verkrijgt u betrouwbare meetresultaten.

✔ Schakel het apparaat in (batterijvoeding)
✔ Reinig het meetoppervlak
✔ Breng enkele druppels van het monster aan
✔ Start de meting met een druk op de knop
✔ Lees het resultaat af op het digitale display
✔ Reinig het meetoppervlak direct na de meting

De keuze voor een analoge of digitale refractometer hangt vooral af van de gebruikslocatie, de gewenste meetnauwkeurigheid en het bedieningsgemak:

✔ Analoge refractometers

Voordelen: robuust, voordelig, compact en zonder elektrische voeding te gebruiken.

Typische toepassingen: imkerij, landbouw, mobiele voedselcontroles en onderwijs.

Bijzonderheid: veel modellen hebben automatische temperatuurcompensatie (ATC), handig bij wisselende omgevingstemperaturen.

✔ Digitale refractometers

Voordelen: hoge meetnauwkeurigheid, eenvoudige bediening en snelle digitale aflezing.

Typische toepassingen: laboratoria, productie, kwaliteitsborging en buitendienst met hogere meeteisen.

Aanvullende functies: automatische temperatuurcompensatie, meerdere meetschalen en eenvoudige reiniging.

Kort samengevat:

➤ Analoog wanneer mobiliteit en eenvoud vooropstaan.
➤ Digitaal wanneer nauwkeurigheid en gebruiksgemak prioriteit hebben.

✔ Voedingsmiddelen en dranken (suikergehalte, sap, groente en fruit; controle van bepaalde vloeistoffen)
✔ Honingproductie (watergehalte van honing)
✔ Wijn- en bierproductie (suiker, alcohol en gisting)
✔ Zoutgehalte (NaCl-concentratie in water)
✔ Urineanalyse (soortelijk gewicht van urine, diagnostiek)
✔ Industrie en automotive (glycolconcentratie, accu-onderhoud, koelsmeermiddelen)
✔ Laboratorium (algemene bepaling van de brekingsindex)

Afhankelijk van de toepassing zijn verschillende meetschalen beschikbaar. Sommige modellen combineren meerdere schalen in één apparaat.

✔ Brix-schaal: suikergehalte in voedingsmiddelen en dranken
✔ Zoutgehalte / saliniteit: zoutconcentratie in waterige oplossingen
✔ Soortelijk gewicht / dichtheid: bijvoorbeeld van urine of industriële vloeistoffen
✔ Modellen met meerdere schalen: verschillende meetschalen in één apparaat

De aflezing hangt af van het type apparaat. Volg daarbij de instructies voor controle en kalibratie in de gebruiksaanwijzing.

✔ Analoog: lees de waarde af op de scheidingslijn in het gezichtsveld
✔ Digitaal: lees het resultaat af op het display
✔ Voer controles en zo nodig afstellingen uit volgens de gebruiksaanwijzing
✔ Houd het prisma of meetoppervlak schoon

Regelmatige reiniging en kalibratie zijn belangrijk voor blijvend betrouwbare en nauwkeurige meetresultaten.

✔ Onderhoud

1. Reinig het meetoppervlak of prisma na iedere meting met een zachte, pluisvrije doek.

2. Gebruik geen agressieve reinigingsmiddelen of waterstraal.

3. Bescherm het apparaat tegen extreme temperaturen, schokken en vocht.

✔ Kalibratie

Analoge refractometers: kalibratie meestal met gedestilleerd water of een referentieoplossing.

Digitale refractometers: kalibratie via een knop met geschikte testvloeistof.

✔ Fabriekskalibratie door KERN

Op verzoek voert KERN & SOHN een fabriekskalibratie uit met gecertificeerde, herleidbare vloeistoffen.
Deze kalibratie gebeurt onder gestandaardiseerde omstandigheden en biedt extra zekerheid, bijvoorbeeld voor laboratoria, de voedingsmiddelenindustrie en audits.

Geschikt als ondersteuning van kwaliteitsmanagementsystemen zoals ISO 9001, HACCP en GMP.

Automatische temperatuurcompensatie (ATC) is vooral nuttig bij wisselende omgevingstemperaturen, omdat hiermee de invloed van de temperatuur op de meting automatisch wordt gecorrigeerd.

✔ Ja: bij metingen onder wisselende temperaturen (10–30 °C) kan ATC de meetwaarde automatisch corrigeren
✔ Nee: in een laboratorium met constante temperatuur kan zonder ATC worden gewerkt. Bij temperatuurschommelingen is handmatige correctie nodig.

Een honingrefractometer is bedoeld om het watergehalte van honing te bepalen.

✔ Een gebruikelijk meetinstrument voor imkers
✔ Ondersteunt de beoordeling van de houdbaarheid en kwaliteit van de honingoogst

Een honingrefractometer bepaalt het watergehalte van honing, een belangrijke kwaliteitsfactor voor de houdbaarheid.

✔ Een te hoog watergehalte verhoogt het risico op gisting
✔ Richtwaarde: 15–18% watergehalte, afhankelijk van de toepasselijke kwaliteitseisen
✔ Geschikt voor professionele en hobby-imkers die de kwaliteit en houdbaarheid van hun honing willen controleren.

* De vermelde richtwaarden voor het watergehalte van honing (15–18%) zijn gebaseerd op kwaliteitsrichtlijnen van de Duitse imkersvereniging (D.I.B.), DIN 10752 en internationale normen zoals de Codex Alimentarius FAO/WHO – Honey Standard.

Een refractometer voor wijn meet het suikergehalte van druivenmost.

✔ Helpt het optimale oogstmoment te bepalen
✔ Ondersteunt de controle van het gistingsverloop
✔ Vormt een basis voor de berekening van het potentiële alcoholgehalte

In wijngaarden en brouwerijen worden refractometers gebruikt om snel het suikergehalte van druivensap (most) of bierwort te bepalen. De gemeten waarden geven inzicht in de rijpheid van de druiven, het gistingsverloop en het potentiële alcoholgehalte.

Bij wijnbouw worden refractometers met °Brix- of °Oechsle-schaal gebruikt; in brouwerijen wordt vaak in °Brix (≈ °Plato) gemeten.

✔ Controle van de rijpheid van druiven of van het stamwortgehalte bij bierproductie
✔ Bewaking van de gisting
✔ Basis voor de inschatting van het alcoholgehalte

Het suikergehalte van bierwort, ook stamwortgehalte genoemd, is een belangrijke parameter tijdens het brouwproces. Refractometers meten deze waarde in °Brix, wat dicht bij de in brouwerijen gebruikelijke °Plato-schaal ligt.

Typische richtwaarden voor bierwort tijdens het brouwen, gemeten met een refractometer:

Onderstaand overzicht biedt een indicatie voor de kwaliteitscontrole in een brouwerij:

Bierstijl | Suikergehalte (°Brix) | Toepassing / beschrijving
✔ Licht bier / alcoholvrij | 7–10 °Brix | Laag alcoholgehalte, caloriearm
✔ Pils / Helles | 11–13 °Brix | Klassieke lagerbieren met een licht karakter
✔ Tarwebier / Export | 12–15 °Brix | Fruitige, aromatische en vollere bieren
✔ Bock / Doppelbock | 16–20 °Brix | Sterkere bieren met een uitgesproken moutkarakter

Let op: °Brix en °Plato liggen bij ongegist wort vaak dicht bij elkaar. Voor nauwkeurige berekeningen moet rekening worden gehouden met de verschillen tussen beide schalen. Een refractometer met Brix-schaal kan daarom ook voor kwaliteitscontrole in brouwerijen worden gebruikt.

** De genoemde °Brix-waarden voor verschillende bierstijlen zijn gebaseerd op de Style Guidelines van de Brewers Association, technische richtlijnen van de European Brewery Convention (EBC) en vakbronnen zoals braumagazin.de en bierwiki.org. De benadering °Plato ≈ °Brix sluit aan bij de gebruikelijke praktijk in de sector.

Het suikergehalte van druivenmost is een belangrijke kwaliteitsparameter in de wijnproductie. Afhankelijk van de regio en toepassing wordt dit met een refractometer in °Brix of °Oechsle uitgedrukt.

Typische richtwaarden voor druivenmost tijdens de wijnproductie, gemeten met een refractometer:

Onderstaand overzicht toont gebruikelijke suikergehaltes bij verschillende wijncategorieën.

Wijncategorie | Suikergehalte (°Brix) | Suikergehalte (°Oechsle) | Toepassing / opmerking
✔ Vroege oogst / tafelwijn | 15–18 °Brix | 60–75 °Oe | Lichte, eenvoudige wijnen
✔ Klassieke kwaliteitswijn | 18–22 °Brix | 75–95 °Oe | Gebruikelijke waarden voor veel witte en rode wijnen
✔ Late oogst / Auslese | 22–26 °Brix | 95–110 °Oe | Laat geoogste, vaak zoetere wijnen
✔ Beerenauslese / ijswijn | 26+ °Brix | 110+ °Oe | Specialiteiten met een hoog suikergehalte

Tip: Voor internationaal gebruik is een refractometer met meerdere schalen (Brix/Oechsle/KMW) aan te bevelen.

*** De richtwaarden voor °Oechsle en °Brix in druivenmost zijn gebaseerd op publicaties van de Organisation Internationale de la Vigne et du Vin (OIV), de Duitse wijnregelgeving (§ 9 van de Weinverordnung) en informatie van wijnbouwverenigingen zoals VDP en DWV.

In industriële toepassingen maken refractometers snelle en betrouwbare analyses mogelijk:

✔ Controle van koelsmeermiddelen, oliën en chemicaliën
✔ Ondersteuning bij het voorkomen van gereedschapsslijtage
✔ Bewaking van een constante productiekwaliteit
✔ Snelle metingen op locatie zonder voorafgaande laboratoriumanalyse

Bij metaalbewerking worden watermengbare koelsmeermiddelen gebruikt, die worden bereid uit concentraat en water. De juiste mengverhouding is van belang voor de bewerkingskwaliteit, de bescherming tegen slijtage en de levensduur van gereedschappen en machines.

Met een refractometer kunt u de concentratie van de emulsie snel op locatie bepalen. De gemeten brekingswaarde wordt met een productspecifieke correctiefactor omgerekend naar de concentratie.

Voorbeeld:
Meetwaarde: 4,0 °Brix
Correctiefactor: 1,5
→ Concentratie = 4,0 × 1,5 = 6,0% – of dit binnen het gewenste bereik valt, hangt af van het gebruikte koelsmeermiddel.

✔ Vroegtijdig signaleren van een te lage of te hoge concentratie
✔ Bijdrage aan het voorkomen van bacteriegroei, huidirritaties en corrosie
✔ Dagelijkse controle direct aan de machine, zonder wachttijd op een laboratoriumanalyse

In voertuigen, industriële installaties en verwarmingssystemen is de juiste vorstbescherming belangrijk voor een veilige werking. Antivriesmiddelen zijn vaak mengsels van water en glycol, zoals ethyleenglycol of propyleenglycol, en moeten regelmatig worden gecontroleerd.

Met een geschikte refractometer kan de vorstbeschermingswaarde direct in °C worden afgelezen, snel en zonder extra reagentia.

Voorbeeld:
De refractometer geeft −38 °C aan – een voorbeeldmeetwaarde; of deze voldoende is, hangt af van de vereiste bedrijfstemperaturen.
De benodigde vorstbescherming is afhankelijk van het gebruikte product en de eisen van de installatie.

✔ Eenvoudige controle van het vriespunt, bijvoorbeeld in autowerkplaatsen, koelcircuits en warmtewisselaars
✔ Apparaten verkrijgbaar met ingestelde schalen voor ethyleenglycol en propyleenglycol
✔ Directe aflezing zonder omrekening, afhankelijk van het gebruikte model